Reis door mijn kamer

Afgelopen week zag ik een stukje van een programma met Floortje Dessing, onze nationale reismuts. In verband met de wereldwijde corona-paniek was het een 'aangepast programma' met tips hoe we de 'intelligent-lockdown' door kunnen komen.
Voor het eerste item had Floortje afgesproken op een lege Dam in Amsterdam met een filosofe. Het werd een warrig gesprek, wèl met anderhalve meter afstand gelukkig, o.a. over hoe anders de beleving van zo'n lege stad is; dat je ineens andere dingen ziet als al die andere mensen er niet zijn en dat je ook verhalen kunt vertellen en emotie beleven zonder veel mensen om je heen en zo nog wat open deuren.
Niet doen, dacht ik meteen. Als iedereen op die manier van de leegte gaat genieten is er geen leegte meer, wordt de lockdown een startup. Zeker in deze tijd een erg slecht voorbeeld! En dat terwijl je die leegte normaal iedere dag kunt beleven in de vroege uren voordat de stad 's morgens weer tot leven komt, 's zomers is het dan al lang licht maar er is nog geen kip op straat zolang horeca en winkels nog zijn gesloten.

In het tweede item maakten we kennis met een gezin dat normaal ook al in isolatie leeft op een forteiland onder de rook van Amsterdam: Hoe doen ze dat en wat konden we er van opsteken? Ik zal u zeggen NIETS! Floortje had zich de gevaarlijke trip kunnen besparen, maar ja reizen zit 'r in het bloed zullen we maar zeggen. Die isolatie viel namelijk nogal mee. Met een bootje ben je binnen het halfuur aan de vaste wal, er worden boodschappen gedaan in de stad en de kinderen gaan daar ook naar school. Het eiland wordt minstens eenmaal per dag aangedaan door een veerdienst en het gezin runt ook nog eens een restaurant op het eiland, zodat ze normaal iedere dag tientallen tot misschien wel honderden bezoekers ontvangen. O.k. je moet je boodschappen wat beter plannen en de drinkwatervoorraad is beperkt tot wat de veerboot dagelijks aanvoert. Maar je woont dan wel zelfgekozen op een eiland met een heel fort en volop buitenruimte! Vergelijk dat eens met iemand 3-hoog-achter in een 2-kamerwoning in de stad, die strikt genomen niet naar het park mag. Ook al geen echte lockdown-tip dus na dit item had ik het wel gezien...

Ik moest denken aan het titelverhaal "Reis door mijn kamer" van Maarten Biesheuvel, waarin hij ons bladzijdenlang meeneemt in zijn herinneringen aan personen, plaatsen en gebeurtenissen aan de hand van de objecten die zich in zijn werkkamer bevinden. Dat is nou eens een echte lockdown-reistip!

Dienstreizen van een thuisblijver.

Het was een impulsaankoop afgaande op de titel, die me deed deken aan "Reis door mijn kamer" van die andere Maarten: Biesheuvel. Ik kocht de "dienstreizen" als extraatje, een bijbestelling via internet naast een ander boek dat ik bestelde ''Voer voor psychologen'' van Harry Mulisch. Een bijkomstigheid van kopen via het internet, van kopen met 'giraal' geld in het algemeen, is dat je niet beseft dat je geld uitgeeft. Met een pinbetaling of (internet-)overschrijving is er geen fysieke gewaarwording van geldoverdracht, geen munten of biljetten die van hand verwisselen, nee het zijn slechts cijfertjes op papier of op het scherm die veranderen van waarde. Zeker via internet heb je dan al snel met één of twee klikbewegingen van de muis een extra product aangeschaft zonder dat je het gevoel hebt geld uit te hebben gegeven.

Vanuit dit oogpunt is het begrijpelijk dat banken en winkeliers ons almaar proberen te overtuigen dat plastic geld zo handig is. Zij hebben er minder kosten en werk aan en de kosten die ze wel maken verhalen ze op de gebruiker van het plastic, ze passen wat cijfertjes aan op het overzicht en klaar. Het werkt net als de "koop nu betaal later" truc. Men realiseert zich pas achteraf een te grote uitgave gedaan te hebben ofwel onnodig veel (rente-)kosten te moeten betalen bovenop de eigenlijke prijs.

Maar dit terzijde. In het onderhavige geval was de impulsaankoop een goede, ik heb erg van het boek genoten. In de boekwinkel had ik vermoedelijk het boek laten liggen. Mevrouw Rookvogelwachter heeft enige titels van 't Hart in huis maar het werk van de ietwat schriele, kalende schrijver met z'n vreemde piepstemmetje heeft me nooit zo aangesproken. De internet-impuls en de associatie met Biesheuvel trokken me over de streep.

"Dienstreizen van een thuisblijver" is onderhoudend geschreven, 't Hart maakt ons deelgenoot van enkele van zijn belevenissen de afgelopen jaren en gunt ons een kijkje achter de schermen van zijn schrijversbestaan. Zo lezen we dat royalty's verdwijnen naar Duitse uitgevers ''fur die Werbung'', dat dikke boeken geen kans maken bij de luie lezers van jury's  voor literaire prijzen en we ontdekken dat 't Hart het hart op de plek heeft als hij betrokken raakt bij de rechtszaak tegen Lucia de Berk.

Opvallend is de aandacht van vrouwen die dit mannetje met de piepstem ten deel valt, tenzij Maarten dit zich alleen maar verbeeldt natuurlijk, maar ook hoeveel smeuïge avonturen de man beleeft die zichzelf toch presenteert als een saaie boekenwurm. Voor een deel wordt dat veroorzaakt door de schrijver 't Hart, die van het ziekenhuisbezoek na een beenbreuk - weliswaar een gecompliceerde - als van een echt avontuur weet te verhalen.

Sprong naar het Westen

Marco Polo vermeldt terloops in zijn verhaal dat hij voor de Grootkhan drie jaar gouverneur van Yangzhou is geweest, hij inde er ook de zoutbelasting. Daarnaast maakte hij als vertrouweling van de Khan diverse reizen door het Verre Oosten.

Kubilai Khan had goed begrepen dat hij bij het besturen van zijn wereldrijk zoveel mogelijk hulp kon gebruiken als hij krijgen kon. De Mongoliërs importeerden al kennis en kunde via krijggevangenen, een voorbeeld daarvan is de Franse edelsmid Guillaume Boucher die voor het paleis van Möngke Khan in Karkoram een wonderlijke fontijn maakte.

De Genghis-dynastie was ook de Nestoriaanse Christenen welgezind, omdat moeders en vrouwen van de Khans zich tot het geloof bekeerd hadden. Er wordt zelfs gesproken over een Pax Mongolia en een Mongoolse renaissance onder Kubilai. Hij maakte geen onderscheid tussen de verschillende religies in zijn rijk en bevorderde een vrije uitwisseling van kennis, ideeën en gedachten. De status die Marco Polo verwerft aan het hof past daar zeer wel bij.

Toen ik mijn eerste zoekwoord in Google intikte op zoek naar informatie en reisliteratuur over Mongolië stuitte ik vrijwel direct op de boeken van Tjalling Halbertsma. Tot mijn verrassing bleek Halbertsma als een hedendaagse Marco Polo niet alleen veelvuldig het Verre Oosten te bereizen, maar ook nog adviseur van de huidige 'Khan', Nambaryn Enkhbayar, minister-president in de periode 2000-2005.

De 4 boeken van Halbertsma die ik inmiddels bezit lezen als een trein door een mooie combinatie van persoonlijke reisverhalen met achtergrondinformatie over het land en de geschiedenis. Als rode draad loopt er steeds de reis van Rabban Sauma doorheen. Rabban Sauma is een soort tegenligger van Marco Polo en de Chinese ontdekker van Europa. Hij reist namelijk in dezelfde periode maar in tegengestelde richting van Peking, via Bagdad, naar Rome, Genua en Parijs.

Rabban Sauma en zijn metgezel Mar Markos zijn beide Nestoriaanse Christenen en hun reisdoel is eigenlijk Jeruzalem. Door het tumult van de kruistochten is Jerusalem echter onbereisbaar. Ze belanden in Bagdad alwaar Mar Markos in 1281 tot patriarch Yaballaha III wordt verkozen. Rabban Sauma zal later doorreizen naar Europa, maar nu met een diplomatieke missie. Hij moet onderzoeken of er een verbond gevormd kan worden tussen het Chinees-Mongoolse rijk en Europa - tussen de Khan en de Paus - om gezamelijk de snel groeiende Islamitische rijken in het Midden Oosten te kunnen verslaan. Sauma ontmoet daadwerkelijk de Paus in Rome en ok de Franse en Engelse koningen, maar keert terug zonder concrete toezeggingen m.b.t. een alliantie tussen oost en west.

Halbertsma suggereert de mogelijkheid dat Rabban Sauma en Marco Polo elkaar op een Italiaans terras tegen hadden kunnen komen. Waarbij Sauma aan Polo onder het genot van een karafje Chianti het verhaal van zijn reis verteld...

Onzichtbare steden

Nog een boek waarin Marco Polo en Kublai Khan een hoofdrol vertolken: "De onzichtbare steden" van Italo Calvino.

" Het is niet gezegd dat Kublai Kan alles gelooft wat Marco Polo zegt als hij hem de steden beschrijft die hij op zijn onderzoekingstochten heeft bezocht, maar de keizer der Tartaren blijft zeker met meer nieuwsgierigheid en aandacht naar de jonge Venetiaan luisteren, dan naar enige andere bode of verkenner."

Ook Kublai Khan èn Calvino zinspelen op een groot aandeel van de fantasie in de verhalen van Marco Polo. Er wordt gezegd dat de 55 beschrijvingen van steden die in het boek staan eigenlijk de verschillende aspecten van één stad (Venetië, Marco's geboortestad ?) belichten. De beschrijvingen van de steden worden afgewisseld met filosofisch getinte dialogen tussen Marco en de Khan. Zo vraagt de Khan aan Marco:
"'Reis jij om je verleden opnieuw te beleven?' [...een vraag...] die ook zo geformuleerd had kunnen worden: 'Reis je om je toekomst terug te vinden?'  En het antwoord van Marco: '[...] Een reiziger herkent het weinige dat van hem is door het vele te ontdekken dat hij niet gehad heeft en nooit zal hebben.' "

Het boek besluit met:
"[...] Polo: 'De hel van de levenden is niet iets wat zal zijn; als er een is, dan is het de hel die hier al is, de hel die wij dag in dag uit bewonen, die we vormen door onze samenleving. Er zijn twee manieren om er niet onder te lijden. De eerste valt velen makkelijk: de hel aanvaarden en er deel van gaan uitmaken tot je op het punt bent gekomen dat je hem niet meer ziet. De tweede is riskant en vereist ononderbroken aandacht en studie: zoeken en weten te herkennen wie en wat er, te midden van de hel, geen hel is, dat laten voortduren, en er ruimte aan geven.' "

Al surfend op het net om een passende illustratie te vinden, want mijn eigen exemplaar van het boek heeft geen tot de verbeelding sprekende omslag, kwam ik op http://onzichtbaresteden.nl/ waar door kunstenaars vervaardigde prenten te vinden zijn, voor elke door Marco beschreven stad.

Tot slot vind ik het zelf opmerkelijk dat Calvino Marco 'onzichtbare steden' laat beschrijven aan een vorst afkomstig van een volk dat feitelijk geen steden kende. De Mongoolse ruiters van de gouden horde waren en zijn  nomaden, die met hun ronde vilten gers het grazende vee volgen. Pas de voorganger van Kublai, Möngke Khan, bouwt een (stenen) hoofdstad: Karkoram. In de tijd van Genghis Khan, nog amper twee generaties eerder, bevond de hoofdstad van het rijk zich waar de tent van de Khan op dat moment stond. Een paleistent, op wielen weliswaar voortgetrokken door ossen of yaks, de eerste woonwagen zoals te zien op de biljetten van 500 Togrog.

En zelfs nu zijn er in de hoofdstad Ulaanbaatar nog hele ger-wijken, de traditionele vilten tent blijkt beter geschikt voor de extreme winter dan goedkope moderne huizen van hout of steen.

Wahrheit und Dichtung

Waar tegenwoordig wordt getwijfeld aan de echtheid van Marco Polo's reizen en zijn reisverslag, daar zijn Wahrheit und Dichtung bij Umberto Eco natuurlijk in goede handen. Deze meester op het grensvlak van feit en fictie laat in de roman "Baudolino" de gelijknamige hoofdpersoon ook richting Mongolië afreizen.

De uit het schimmige en altijd mistige Italiaanse Piemonte afkomstige Baudolino raakt in het gevolg van keizer Frederik Barbarossa verzeild in de vierde kruistocht (1202-1204) en de daarop volgende plundering van Constantinopel door de 'vrome' pelgrims. Hij beleeft tal van avonturen, maar het belangrijkste behelst de zoektocht naar de Presbyter Johannes, een legendarisch Christelijk heerser in het Verre Oosten, waar hij tijdens zijn studietijd in Parijs over heeft gehoord.

Deze Presbyter Johannes, ook bekend als Pape Jan of Prester John, zou een rijk bezitten dicht bij het paradijs en het geheim kennen van het eeuwige leven. Omdat Baudolino en zijn vrienden daar wel naar op zoek willen fabriceren ze een brief zogenaamd afkomstig van Presbyter Johannes aan de keizer, waarin het rijk en de rijkdom van Johannes breed worden uitgemeten. Baudolino en kornuiten proberen zo de keizer ertoe te overtuigen een expeditie te financieren om het rijk van Presbyter Johannes te ontdekken.

De brief die Baudolino c.s. verzinnen bestaat echt, in 200 diverse middeleeuwse handschriften en later ook in wel 14 gedrukte versies. Ook Marco Polo maakt in zijn reisverslag melding van het rijk van Presbyter Johannes en situeert het ergens in Mongolië. Marco Polo en Van Ruysbroeck komen beide ook Christenen tegen tot in de verste uithoeken van China.

Het betreft Nestorianen, een afsplitsing van het Christendom na het schisma van Efeze (431 n.Chr.). De volgelingen van Nestorius geloven dat Jezus zowel mens als God was op Aarde. De Nestoriaanse gedachte leeft nog onder de leden van de Kerk van het Oosten, die vandaag de dag nog voornamelijk aanhangers heeft in Syrië. Er is ook daadwerkelijk een christelijk heerser geweest in Binnen-Mongolië (tegenwoordig een autonome provincie van China) en langs de zijderoute zijn diverse archeologische vondsten bekend die wijzen naar Nestorianen in de periode tussen 700 en 1400 na Chr.


Op hun zoektocht naar het rijk van Presbyter Johannes, dat ze overigens niet vinden, ontmoeten de vrienden wel talloze andere mythische en legendarische figuren: de antipoden, met één gigantische voet; mensen zonder hoofd; met hondenkoppen; etc. Het is een verzameling anomaliën, zoals we die ook vinden in Plinius' beschrijving van de wereld, de "Hypnerotomachia Polyphili" en in Gene Roddenberry's "Startrek".